معرفی کامل آتشفشان های فعال، نیمه فعال و خاموش ایران

آتش فشان های ایران معمولاً در زمره آتش‌فشان‌های نیمه‌فعال و غیرفعال قرار می‌گیرند. پیدایش این کوه‌های آتش‌فشانی حاصل فوران و انباشت مواد مذاب هستند. زمانی که فشار گازها و سنگ‌های مذاب در هسته زمین بسیار بالا می‌رود، فوران اتفاق می‌افتد. در ایران نیز کوه‌های آتش‌فشانی نیمه‌‌فعال نشانه‌های ضعیفی از خود بروز می‌دهند، اما فوران صورت نمی‌گیرد. در این مطلب از لست‌سکند، آتش فشان های ایران را معرفی می‌کنیم.

انواع کوه های آتشفشان ایران کدام‌اند؟ 

• دماوند

• سبلان

• تفتان

• بزمان

• سهند

• قلعه‌حسن‌علی

• درازو

انواع کوه های آتشفشان

کوه‌های آتش‌فشانی را معمولاً از نظر وضعیت فعالیت به سه دسته فعال، نیمه‌فعال و غیرفعال تقسیم‌بندی می‌کنند.

• غیرفعال: کوه‌های آتش‌فشانی فعال همان‌طور که از نامشان پیداست، همچنان فعال هستد یا اینکه دست‌کم در 10 هزار سال گذشته فوران داشته‌اند. در این آتش‌فشان‌ها احتمال فوران وجود دارد و از آن‌ها علائم فعالیت مانند خروج بخار، لرزه و مانند آن‌ها دیده می‌شود.

• نیمه‌فعال: این آتش‌فشان‌ها که به خفته هم معروف هستند، در گذشته فعالیت داشته‌اند و مدت زیادی است که دیگر فوران نکرده‌اند. امروزه نیز این آتش‌فشان‌ها علائم فعالیت ضعیفی از آن‌ها مشاهده می‌شود و کوه دماوند نیز در این دسته جای دارد. این آتش‌فشان‌ها کامل خاموش نشده و امکان فعالیت در آن‌ها وجود دارد.

• غیرفعال: آتش‌فشان‌های غیرفعال دیگر ارتباطی با منبع ماگما و نقتال خود ندارند و سالیان زیادی است که فعالیت نداشته‌اند. احتمال فوران در این آتش‌فشان‌ها همواره تقریباً صفر است.

دماوند

دماوند کوهی در شمال ایران است که با ارتفاع 5 هزار و 610 متر، بلندترین کوه ایران و خاورمیانه و بلندترین قله آتش‌فشانی آسیا محسوب می‌شود. مخروط دماوند در مرکز سلسله کوه‌‌های البرز بارزترین فعالیت آتش‌فشانی دوره کواترنر است. به‌استثنای برخی از فوران‌های کوچک که اخیراً کشف شد، فعالیت جدیدی شناخته نشده است. از این رو به آن آتش‌فشان نیمه‌فعال می گویند.

مخروط این قله، منظم و روی کوه‌های فرسایش‌یافته چهار هزار متری واقع است. دامنه کوه پوشیده از جریان گدازه هایی به وسعت 400 کیلومتر مربع است. جدیدترین گدازه‌ها در دامنه غربی مخروط قرار گرفته‌اند و روی همین دامنه است که به‌طور محلی مخروط‌هایی از خاکستر وجود دارد. در ارتفاع 100 متری ضلع جنوبی دماوند، گازهایی نمایان است. ضمن آنکه در دهانه این آتشفشان با 300 متر قطر، دریاچه‌ای پوشیده از یخ وجود دارد. در ارتفاعات مختلف دماوند نیز گیاهان متفاوتی رشد می‌کند که بعضی از آن‌ها فقط مختص به همان ارتفاع هستند.

آتش‌فشان دماوند از دید زمین‌شناسی یک سامانه آتش‌فشانی فعال است ولی فعالیت آن در حد خروج بخار و گاز و چشمه‌های آب گرم و همچنین بعضی از تظاهرات سطحی از نهشته‌های وابسته به یک سامانه آتش‌فشانی و همچنین اثرگذاری بر فرم و ریخت دره‌ها و ایجاد لغزش‌های گوناگون به‌عنوان اثرهای ثانویه بوده است.

دماوند یک آتش‌فشان خفته‌ است که امکان فعال شدن مجدد آن وجود دارد. در برخی از سالها از جمله سال 1386 شاهد افزایش خروج دود و بخارهایی از قله بودیم که برخی از شاهدان آن را گواهی بر فعال شدن این آتش‌فشان پنداشتند، اما حقیقت آن است که در سال‌های پربارش، با نفوذ آب به درون قله و برخورد سنگ‌های داغ، جریانی از بخار آب از دهانه قله خارج می‌شود و چنین به نظر می‌رسد که فعالیت‌های آتش‌فشانی صورت گرفته است. در ضمن دماوند چهار مسیر صعود دارد که راحت‌ترین آن جبهه شمالی و سخت‌ترینش جبهه جنوبی است.

موقعیت کوه دماوند روی نقشه

تفتان

تفتان نام تنها آتش‌فشان فعال در سراسر ایران است که گازهای گوگرد در دهانه آن منتشر می‌شوند. این کوه آتش‌فشانی در جنوب شرقی زاهدان و شمال غربی خاش با ارتفاع 4 هزار و 110 متر از سطح دریا قرار دارد. پیکره اصلی آن شامل دو کوه است که به‌وسیله بخش زین‌مانند و باریکی به‌هم متصل شده‌اند. گدازه تفتان مساحتی معادل هزار و 300 کیلومتر مربع را پوشانده و لایه‌های خاکستر در این آتش‌فشان کم است. این کوه پوشش گیاهی متفاوتی در دامنه‌های خود دارد. در قله نیز به‌دلیل شرایط نامساعد جوی پوشش گیاهی کمی موجود است. این کوه دو مسیر برای صعود دارد که یکی شترراه و دیگری تنگه گلو است.

تفتان در زبان پارسی به معنای مکان گرما است. کوهنوردان عموماْ از یال غربی صعود می‌کنند که در آن پناهگاه مجهزی ساخته شده است.از فعالیت‌های درون آتش‌فشانُ ابر سفید و مشخصی تشکیل می‌شود که از فاصله 100 کیلومتری می‌شود آن را مشاهده کرد و منظره یک آتش‌فشان فعال را به‌خوبی نشان می‌دهد. تفتان جزو یک منطقه آتش‌فشانی است که تا پاکستان شمالی ادامه دارد و به گره آتش‌فشان کوه سلطان که در پاکستان واقع و اکنون خاموش است تعلق دارد. اولین فعالیتی که شکل امروزی مخروط شمال غربی آن را درست کرده است باید سنی قبل از دوره پلسیتوسن یعنی از دوران کواترنری از یک هشتم میلیون سال پیش تا 10 هزار سال پیش داشته باشد. فعالیت‌های گدازه‌ای تفتان در دوران کواترنری صورت گرفته که شامل گدازه های آندزیتی است که بر روی توف‌های قبلی ریخته‌اند.

موقعیت کوه تفتان روی نقشه

بزمان

کوه بزمان یا قله بزمان یکی دیگر از آتش فشان های ایران است که در منطقه سیستان و بلوچستان در جنوب شرقی ایران واقع شده است. گرچه هیچ تاریخچه‌ای از فوران این آتش‌فشان در دست نیست، اما قلل این آتش‌فشان مملو از بخارات انواع دی‌اکسید هستند.

بزمان در 110 کیلومتری شمال غرب ایرانشهر و جنوب غربی قله تفتان واقع شده که ارتفاع آن از سطح دریا 3 هزار و 503 متر است، ولی نسبت به اراضی پیرامونی 2 هزار و 100 متر ارتفاع دارد. پوشش گیاهی منطقه بزمان انواع گون، خرزهره، داز، درمنه و... است. جریان بزرگ گدازه‌ از دامنه شرقی قله جریان یافته است. در دامنه شمالی نیز همین جریان گدازه، مخروطی با شیب تند و بسیار مشخص را شکل داده که از آن جریان گدازه با عظمت خیلی زیاد بیرون آمده است.

در اطراف قله اصلی چندین مخروط کوچک دیده می‌شود که از گدازه تیره‌رنگ بازالتی تشکیل شده‌ است. بلندترین قله، مخروطی تازه‌ساز است که از قطعات بزرگ گدازه شکل‌یافته و قطر دهانه آن در حدود 500 متر است. به نظر می‌رسد که بزمان جدیدترین آتش‌فشان ایران باشد. مواد آتش‌فشانی آن منطقه‌ای را در حدود هزار و 400 کیلومتر مربع پوشش داده است. برای دسترسی و صعود به کوه بزمان می‌توانید 20 کیلومتر مانده به بزمان وارد جاده فرعی روستای گوانز شوید.

موقعیت کوه بزمان روی نقشه

سبلان

سبلان یا همان ساوالان، از کوه‌های مرتفع ایران است که در شمال غرب این کشور و در استان اردبیل قرار دارد. سبلان سومین قله بلند ایران پس از دماوند و علم‌کوه است و جزو آن دسته از آتش فشان های ایران محسوب می‌شود که غیرفعال است. ارتفاع قله این کوه 4 هزار 811 متر است و در بالای قله آن دریاچه کوچکی قرار دارد. پوشش گیاهی سبلان نیز مملو از گل سرخ، زنبق، لاله، میخک و... است و از سه مسیر می‌توانید به این قله صعود کنید. مسیر شابیل، جبهه غربی و جبهه جنوبی سه مسیر صعود به این قله هستند که مسیر شابیل از باقی مسیرها راحت‌تر است.

در دامنه جنوبی سبلان، چشمه‌های گوگردی زیادی وجود دارد که آب آن‌ها در حدود 40 درجه سانتی‌گراد حرارت دارد و تنها گواه فعالیت آتش‌فشان خاموش سبلان است. قله سبلان در فهرست آثار طبیعی ملی کشور به ثبت رسیده و سند مالکیت آن از ارتفاع بالای 3 هزار و 600 متری قله سبلان به وسعت 6 هزار و 200 هکتار به نام سازمان حفاظت محیط زیست صادر شده است.

موقعیت کوه سبلان روی نقشه

سهند

سهند نام قله و رشته‌کوهی آتش‌فشانی در جنوب تبریز، شمال مراغه، شرق آذرشهر و غرب بستان‌آباد و در مرکز استان آذربایجان شرقی است. این رشته‌کوه 17 قله با ارتفاع بیش از 3000 متر دارد که بلندترین آن‌ها یعنی قوچ‌گلی داغی 3707 متر بلندی دارد و مرتفع‌ترین نقطه استان محسوب می‌شود. سهند به عروس کوه‌های ایران شهرت دارد و از روی همین عنوان هم می‌توان پوشش گیاهی منطقه را حدس زد که مملو از گیاهان، چمن‌زار و مراتع مختلف است و گل‌های زیادی مانند شقایق، بابونه و... در آن می‌رویند. برای صعود به سهند نیز باید ببینید که به کدام قله می‌روید و سپس بهترین مسیر را برای خودتان انتخاب کنید. قله‌های قوچ گلی، جام، آق داغ، دمیرلی و سهند از قلل پرتردد این کوه هستند.

آتش‌فشان بزرگ سهند در 40 کیلومتری جنوب تبریز واقع است و با آتش‌فشان‌های کوچک تر شمال غرب دریاچه ارومیه و مرکز آتش‌فشانی ارمنستان و آرارات که در نزدیکی مرز ایران واقع است ارتباط دارد. کوه سهند مخروطی بسیار پهن و گسترده دارد که از خاکسترهای فراوان تشکیل شده و به‌وسیله آب‌های جاری، دره‌های تنگی در آن‌ها ایجاد شده است.

به باور زمین‌شناسان، به احتمال زیاد پیدایش آتش‌فشان های سهند به تجدید فعالیت گسل سلطانیه - تبریز که از منطقه سهند عبور می‌کند، مربوط بوده است. مواد آتش‌فشانی سهند که بر روی رسوبات مختلف و در مساحت تقریبی 4 هزار و 500 کیلومتر مربع پوشانده شده است. سن مطلق گدازه های مختلف سهند بین 12 تا 14 میلیون سال را نشان می‌دهد. به‌این‌ترتیب آتش‌فشان‌های سهند در چند مرحله فعالیت داشته و در حد بین این مراحل فعال، آرامش نسبی برقرار بوده است.

موقعیت کوه سهند روی نقشه

قلعه حسن علی

حالا نوبت به معرفی مکانی می‌رسد که بزرگترین و حتی جوان‌ترین دهانه آتش‌فشانی ایران را دارد. در دهانه این آتش‌فشان نیز یک دریاچه نمک قرار دارد که زیبایی دوچندانی به منطقه بخشیده است. قلعه حسن علی یکی از آتش فشان های ایران است و در 100 کیلومتری جنوب شرقی استان کرمان جای گرفته است. زمان آخرین فوران این آتش‌فشان مشخص نیست، اما احتمال می‌رود که قلعه حسن علی در دوره هولوسن شکل گرفته باشد. در قلعه حسن علی 14 دهانه آتش‌فشان وجود دارد که بزرگترین آن 1.2 کیلومتر قطر و حدود 200 تا 300 متر ارتفاع دارد. برای رسیدن به قلعه حسن علی باید از طریق روستای قلعه حسن علی اقدام کنید تا پس از طی کردن مسافتی، به منطقه آتش‌فشانی قلعه حسن علی برسید.

موقعیت قلعه حسن علی روی نقشه

درازو

درازو یکی دیگر از آتش فشان های ایران محسوب می‌شود که در استان سیستان و بلوچستان قرار گرفته و بخشی از کمان آتش‌فشانی مکران است. درازو آتش‌فشانی غیرفعال به شمار می‌آید و آخرین فوران آن به دوران هولوسن یعنی چیزی حدود 12 هزار سال پیش می‌رسد. این کوه آتش‌فشانی 3 هزار و 25 متر ارتفاع دارد و نزدیک مرز پاکستان و منطقه ساحلی مکران واقع شده است.

موقعیت درازو روی نقشه

سخن آخر

آتش فشان های ایران قدمتی حتی بیش از خود ایران دارند و برخی از آن‌ها هنوز در حالت نیمه‌فعال هستند. در این مطلب به معرفی و بررسی کوه‌های آتش‌فشانی ایران پرداختیم. شما هم اگر تجربه سفر به این مناطق را دارید و در این کوه‌ها کوهنوری کرده‌اید، از تجربیان خود برایمان تعریف کنید. آیا فعالیت‌های آتش‌فشان‌های نیمه‌فعال ایران را از نزدیک دیده‌اید؟