یوزپلنگ ایرانی؛ معرفی، تعداد و عکس

4.7
از 39 رای
آگهی لست سکند - سفرنامه - جایگاه K دسکتاپ
معرفی کامل و عکس یوزپلنگ ایرانی
09 شهریور 1401 08:00
4

به مناسبت روز ملی یوزپلنگ ایرانی، قرار است شما را با این شکارچی تیزپا آشنا کنیم، جانوری که بیش از 5 میلیون سال است در کره خاکی زندگی می‌کند، امّا متأسفانه ممکن است تا قرن بعدی اثری از آن باقی نماند. یوزپلنگ ایرانی که اغلب آن را به دلیل سرعت بالا و بومی بودنش می‌شناسیم، یکی از مهم‌ترین میراث ملی ایران به شمار می‌رود و همه ما به نحوی در حفاظت از آن نقش داریم. اکنون در این مطلب از لست سکند علاوه بر معرفی یوزپلنگ ایرانی، شما را از آخرین وضعیت آن نیز مطلع می‌کنیم و به حقایق تلخی می‌پردازیم که دانستن آن‌ها به کوشایی در حفظ این گونه می‌افزاید.

10.jpg

9 شهریور روز ملی یوزپلنگ ایرانی

از سال 1386 تا کنون، تاریخ 9 شهریور به عنوان روز ملی یوزپلنگ ایرانی شناخته می‌شود. تاریخی که هر سال در آن به گرامیداشت این جانور رو به انقراض اختصاص داده شده و ضمن معرفی یوزپلنگ ایرانی، تهدید‌های پیش‌‌روی آن‌ هم مورد بحث قرار می‌گیرد. اما اینکه چرا نهم شهریور به این جریان اختصاص دارد با ماجرایی تلخ و غم‌انگیز همراه است که در ادامه مطلب برایتان توضیح می‌دهیم.

ماجرای روز 9 شهریور چیست؟

در نهمین روز از شهریور ماه سال 1373، 4 قلاده یوزپلنگ ایرانی که شامل سه توله و یک یوز مادر می‌شدند، برای نوشیدن آب به نخلستان‌های شهر بافق رفتند و متأسفانه به دلیل عدم فرهنگ‌سازی درست درباره چگونگی رفتار با حیوانات وحشی، عده‌ای از بومیان شروع به ضرب و شتم یوزپلنگ‌ها کردند.

یوز مادر، قادر به نجات فرزندان خود نشد و با جراحتی که پیدا کرد، چاره‌ای جز فرار نداشت، اما توله یوزها که چابکی فرار از هجوم انسان‌ها را نداشتند، به مراتب آسیب‌های جدی‌تری دیدند. در این میان یکی از شاهدین، این حادثه را به ماموران محیط زیست بافق اطلاع داد، اما هنگام رسیدن ماموران، متأسفانه یکی از توله‌ها جان خود را از دست داده بود و دو توله یوزپلنگ دیگر هم وضعیت مناسبی نداشتند؛ تا حدی که یکی دیگر از توله‌ها در حین مسیر انتقال به دامپزشکی، جان خود را از دست داد. 

در این جریان، به غیر از یوزپلنگ مادر که دیگر اثری از او یافت نشد، تنها یک توله یوز ماده زنده ماند که آن هم پس از درمان سطحی به تهران منتقل شد. بعد از احیا و درمان شدن توله یوز، او را ماریتا نامیدند و به پارک پردیسان تهران انتقالش دادند. در آخر، پس از گذشت 9 سال، ماریتا بدون هیچ جفتی در سال 1382 جان خودش را از دست داد. پس از آن واقعه، تاریخ 9 شهریور به دلیل تنهایی ماریتا، روز یوز پلنگ ایرانی نامگذاری شد.

عکس پلنگ ایرانی
تصویری منسوب به ماریتا | عکس یوزپلنگ ایرانی

چند باور غلط درباره یوزپلنگ‌ ایرانی

قبل از این که به برخی از مهم‌ترین ویژگی‌های یوزپلنگ ایرانی بپردازیم، بد نیست به اشتباهات شایعی که درباره یوزپلنگ‌‌ها مطرح است، اشاره کنیم. بالا رفتن آگاهی در مورد این زیرگونه، شاید یکی از مهم‌ترین راه‌های نجاتش از انقراض باشد:

آیا یوزپلنگ ایرانی گونه‌ای متفاوت از سایر یوزپلنگ‌هاست؟

چیتا یا یوزپلنگ نام یک گونه جانوری از سرده ثابت پنجه‌ها است. این بدان معناست که یوزپلنگ ایرانی یا سایر یوزپلنگ‌ها دو گونه مجزا از هم نیستند، بلکه دو زیرگونه مجزا هستنند. بنابراین استفاده لفظ یا عبارت «گونه یوزپلنگ ایرانی» اشتباه است. این در حالی است که بسیاری از گربه‌سانان مانند شیرها و پلنگ‌ها علاوه بر داشتن گونه‌های مختلف، زیرگونه‌های مجزایی هم دارند.

تفاوت اندک یوزپلنگ ایرانی و آفریقایی.jpg
عکس یوزپلنگ ایرانی و آفریقایی 

فقط یوزپلنگ ایرانی نیاز اضطراری به حفاظت دارد؟

شاید وضعیت اضطراری یوزپلنگ باعث شده که به سایر گونه‌های شبیه به آن توجه کافی نشود. اگرچه تعداد پلنگ ایرانی بیشتر از تعداد یوزپلنگ ایرانی است، با این حال زنگ خطر انقراض برای این گونه نیز به صدا در آمده است و اگر کوشش‌های لازم برای حفظش به عمل نیاید، انقراض پلنگ ایرانی نیز دور از انتظار نیست.

چند قلوزایی همیشه به نفع افزایش تعداد یوزپلنگ ایرانی است

شاید بسیاری از افراد فکر کنند که چون یوزپلنگ‌ ایرانی در هر بار زایمان، چند قلو توله یوز به دنیا می‌آورد، جمعیتش به سادگی افزایش پیدا می‌کند. اما متأسفانه واقعیت چنین نیست. آمار توله یوزهای تلف شده نشان می‌دهد که از هر 20 توله یوزی که در دامن طبیعت متولد می‌شود، فقط یک مورد به سن 18 ماهگی می‌رسد. آسیب پذیر بودن این توله‌ها یکی از اصلی‌ترین دلایل قرار گرفتن این زیر گونه در معرض انقراض است.

معرفی یوزپلنگ ایرانی
عکس یوزپلنگ ایرانی به همراه توله‌هایش

تاریخچه یوزپلنگ ایرانی

به طور کلی 4 زیرگونه از یوزپلنگ در جهان وجود دارد که تمامی آن‌ها به غیر از یوز ایرانی در کشورهای مختلفی از قاره آفریقا یافت می‌شوند. اما مشاهدات حاکی از این است که یوزهای آسیایی نیز سالیان دور در قاره آفریقا زندگی می‌کردند تا این که حدود 32 تا 67 هزار سال پیش به سمت شرق و آسیا مهاجرت کردند. به غیر از ایران، کشورهای پاکستان، هند و عربستان سعودی از دیگر سرزمین‌هایی بودند که یوزپلنگ آسیایی در آن زندگی می‌کرد، اما با انقراض آن‌ها در کشورهای نامبرده، یوزپلنگ آسیایی به یک حیوان بومی ایرانی تبدیل شد. امروزه یوزپلنگ ایرانی را می‌توان یکی از مشهور‌ترین حیوانات بومی در ایران دانست.

2730494.jpg
قدیمی‌ترین عکس یوزپلنگ ایرانی

مشخصات و ویژگی‌های یوزپلنگ ایرانی

یوزپلنگ ایرانی که با نام‌های چیتای آسیایی و یوزپلنگ آسیایی هم شناخته می‌شود، تنها زیرگونه‌ای از یوزپلنگ‌ها است که در قاره آسیا وجود دارد و به طور دقیق‌تر در ایران زندگی می‌کند. همانطور که گفته شد، چیتاها تماماً به یک گونه خاص اطلاق می‌شوند و تفاوت عمده‌‌ای میان‌شان وجود ندارد، اما یوزپلنگ ایرانی ویژگی‌های زیر را دارد:

  • سر و جثه کوچک‌تری دارد؛
  • در زمستان موهای بدنش بسیار بلند می‌شود؛
  • نسبت به هم گونه‌های آفریقایی خود گردن و پاهای کشیده‌تری دارد؛ از این جهت یوزپلنگ ایرانی می‌تواند سرعت بالاتری داشته باشد.

البته همانطور که گفته شد به دلیل قرار گرفتن یوزپلنگ‌ها در یک گونه، میان انواع یوز، تفاوت چشمگیری مشاهده نمی‌شود و عموماً ویژگی یوزپلنگ‌های ایرانی و دیگر چیتاها به این صورت است.

  • ساختار بدنی آن‌ها طوری طراحی شده است که علاوه بر امکان دویدن با سرعت 110 کیلومتر بر ساعت، بتوانند از درخت‌ها بالا بروند و همچنین به خوبی در آب شنا کنند.
  • به طور میانگین یوزپلنگ‌‌ ایرانی و دیگر زیرگونه‌ها کمتر از 15 سال عمر می‌کنند.
  • یوزپلنگ‌ها قدرت بینایی خیلی خوبی دارند و برخلاف سایر گربه‌سانان بزرگ که شبانه شکار می‌کنند، ابتدا با رفتن به بالای درخت یا تپه طعمه خود را پیدا می‌کنند و سپس به تعقیب آن می‌پردازند.
  • برخلاف بسیاری از گربه‌سانان بزرگ جثه‌ای چون شیر و پلنگ، تارهای صوتی یوزپلنگ‌ها قادر به ایجاد غرش نیست و بیشتر صدایی شبیه به گربه‌ها دارند. صدای یوزپلنگ‌ها می‌تواند حتی مانند ویدئو زیر شبیه به جیک‌جیک پرندگان باشد!

ویدیویی از سر و صدای یک یوزپلنگ

وضعیت و تعداد یوزپلنگ ایرانی در سال‌های اخیر

اگر دوست دارید خلاصه وضعیت یوزپلنگ ایرانی را بدانید، در یک واژه می‌توان آن را «بد» توصیف کرد. متأسفانه باید بگوییم که جمعیت یوزپلنگ ایرانی 80 تا 90 درصد کاهش یافته است و تنها طی 60 سال از 300 قلاده یوز ایرانی، جمعیت آن‌ها به کمتر از 30 قلاده رسیده است. به طوری که طبق آخرین گفته‌های انجمن یوزپلنگ ایرانی، تعداد یوزپلنگ ایرانی در سال 1400 حداقل 20 قلاده گزارش شده است. یوزپلنگ ایرانی در اسارت جفت‌گیری نمی‌کند و یوز مادر فرزند خود را در اسارت به سختی بزرگ می‌کند. با این حال با استفاده از تکنولوژی و علم روز، در ماه‌های اخیر تلاش شد با ایجاد شرایط جفت‌گیری در اسارت، تعداد یوزپلنگ ایرانی در سال 1401 افزایش یابد.

تعداد یوزپلنگ ایرانی در سال 1401

طبق آخرین اخبار در مورد تعداد یوزپلنگ ایرانی در سال 1401، وضعیت بقای این گربه تیزپا بسیار وخیم است. و حتی برخی معتقدند که در حال حاضر ممکن است تعداد آن‌ها به کمتر از 12 قلاده رسیده باشد که فقط ربع این تعداد ماده است. با این‌حال، برخی از متخصصان صحت این آمار را رد کرده و معتقدند که تعداد یوزپلنگ ایرانی از این اعداد بیشتر است. از آن‌جایی که شمارش تعداد یوزپلنگ ایرانی بسیار سخت است امیدواریم تعداد این پستانداران بسیار بیشتر از این آمار باشد. شاید فکر کرده باشید که چرا اوضاع این زیرگونه تا این حد بحرانی است، در ادامه به برخی از دلایل اصلی در معرض انقراض قرار گرفتن یوزپلنگ ایرانی می‌پردازیم.

یوز ایرانی
عکس یوزپلنگ ایرانی

عوامل خطرساز در بقای یوزپلنگ ایرانی

شاید به دلیل توانایی بالا در شکار و داشتن قابلیت‌های فوق‌العاده‌ای مانند سرعت بالا، شما به این فکر بیفتید که چگونه ممکن است یوزپلنگ‌های ایرانی تا این اندازه در خطر انقراض قرار بگیرند اما باید بدانید که فاکتورهای بسیار متعددی در بقای یک جانور نقش دارند که تنها یکی از آن‌ها توانایی شکار یا تامین غذا است؛ یوزپلنگ ایرانی جانوری است که در شرایط اسارت جفت‌گیری نمی‌کند، احتمال مرگ توله‌ها و نرسیدن به سن زادآوری بسیار بالاست، به دلیل تمایل به مهاجرت و پیمودن مسافت‌های طولانی، حفاظت کردن از آن‌ها بسیار دشوار است و موارد دیگر که محافظت از آنها را سخت می‌کند. به طور کلی اصلی‌ترین عوامل تشدید کننده کاهش تعداد یوزپلنگ ایرانی در سال 1400 و قبل از آن می‌توانیم به موارد تقسیم کنیم:

مشکلات محیط زیست

همه برای حل مشکل انقراض دست به دامن بیشتر کردن تعداد یوزپلنگ ایرانی شده‌اند. غافل از اینکه اگر محیط مناسبی برای زندگی این گونه فراهم نشود هر جمعیتی از آن در کمترین زمان ممکن منقرض می‌شود. متأسفانه، مشکلات بسیاری مثل اکتشاف و حفاری معادن، ساخت راه در محیط زیست یوز‌ها و تغییرات اقلیمی زندگی این گربه سان با ارزش ایرانی را رو به انقراض می‌برد.

شکارچیان و افراد بومی

همانطور که در معرفی روز 9 شهریور به این موضوع اشاره شد، عدم آگاهی افراد محلی برای ادامه حیات این زیرگونه، بسیار خطر آفرین است. علاوه بر آن، شکار یوزپلنگ در دهه‌های گذشته، زخم التیام ناپذیری بر تن نیمه جان این گونه زده است. علاوه بر شکار یوزپلنگ، شکار طعمه‌های این جانور نیز به همان اندازه مشکل‌ساز است. بیش از 80 درصد غذای یوزپلنگ گیاهخواران وحشی است و شکار بی رویه این گونه از حیوانات موجب کاهش غذای یوزپلنگ آسیایی شده است.

مرگ یوزپلنگ ایرانی
مرگ یوزپلنگ ایرانی در کرمان بر اساس تصادفات جاده‌ای | آخرین وضعیت یوزپلنگ ایرانی

تصادف در جاده

طی دهه گذشته حدود 30 قلاده از یوز ایرانی توسط عوامل انسانی تلف شده که طبق آمار حدود یک سوم آن به دلیل تصادفات جاده‌ای بوده است. یکی از مناطق تصادف خیز در ایران، منطقه حفاظت شده کالمندبهادران است که عبور جاده ترانزیتی از میان آن، باعث وقوع تصادفات گونه‌های مختلف جانوری با وسایل نقلیه شده است.

تصادفات جاده ای و یوزپلنگ ایرانی.jpg
مرگ یوزپلنگ ایرانی در تصادفات جاده‌ای

جانوران درنده

یوزپلنگ بالغ در برابر تهاجم حیوانات درنده حرف‌های بسیاری برای گفتن دارد. اما همانطور که انتظار می‌رود، توله یوزپلنگ‌ها توانایی دفاع از خود را ندارند و بسیاری از آن‌ها در طی حمله گونه‌هایی همچون گرگ، سگ‌های ولگرد و سگ‌های اهلی به سادگی مغلوب می‌شوند و جانشان را از دست می‌دهند.

بسته شدن راه‌ مهاجرت

یکی از تصمیمات غریزی که یوزپلنگ‌ها بعد از نامناسب شدن زیستگاه خود انجام می‌دهند، مهاجرت است. درست همانند کاری که هزاران سال پیش انجام دادند و از آفریقا وارد آسیا شدند. اما چنین کاری در دنیای امروز به این سادگی‌ها نیست و تقریباً تمام راه‌های آن‌ها توسط مرزها و جاده‌ها بسته شده است و این زیرگونه به نوعی در یک زیستگاه مشخص محصور است.

یوز پلنگ ایرانی کجا زندگی می‌کند؟

محل زندگی یوزپلنگ‌های ایرانی شامل علفزارها، مناطق بیابانی و نیمه بیابانی و مناطقی می‌شود که پوشش‌های استپی دارد، به همین علت، این گربه‌سانان بیشتر در نواحی مرکز و شرقی ایران دیده می‌شوند. منطقه حفاظت شده خارتوران، زیستگاه اصلی یوزپلنگ ایرانی به شمار می‌رود و همچنین مناطق حفاظت شده در شهرستان‌های بافق، اردکان، مهریز، بهاباد و اردکان در استان یزد نیز از دیگر زیستگاه‌های مهم یوز ایرانی هستند.

iranian_cheetah_roars.jpg

چگونه می‌توانیم یوزپلنگ ایرانی را تماشا کنیم؟

برای ورود به مناطق حافظت شده‌ای که یوزپلنگ ایرانی در آن قرار دارد، شما به مجوز قانونی نیاز خواهید داشت. این مجوز از سازمان محیط زیست ایران صادر می‌شود و یک فرد متخصص شما را همراهی می‌کند تا بتوانید این زیرگونه را برای تماشا پیدا کنید. اما فراموش نکنید که یافتن یوزپلنگ‌ها به این سادگی‌ها هم نیست و شانس بسیار کمی برای پیدا کردن و تماشای آن‌ها با دوربین وجود دارد. اما پیدا کردن نشانه‌های حیات این جانوران در مناطق حافظت شده به طور معمول ساده‌تر است.

غذای یوزپلنگ ایرانی چیست؟

ردگیری تمام شکارهای یوزپلنگ ایرانی بسیار دشوار است و در بسیاری از شرایط از حیطه توانایی بشر دور است. با این حال، پژوهشگران با مطالعه سرگین یوز ایرانی در منطقه بافق به اطلاعات مهم و مستندی از رژیم غذایی این جانوران دست یافته‌اند. بیشتر این اطلاعات با بررسی مواد شیمیایی و ساختار موهای پستانداران مختلف در سرگین یوزپلنگ‌ها به دست آمد و طبق آن بز، کل، قوچ و میش، بیشترین آمار شکار یوزپلنگ‌ها را به خود اختصاص داده‌اند. در این بین، حیواناتی مثل شتر، بز اهلی، پرنده و روباه نیز سابقه طعمه شدن توسط یوزپلنگ ایرانی داشته‌اند.

با استناد به این اطلاعات در می‌یابیم که سم داران وحشی، مهم‌ترین طعمه‌های پلنگ ایرانی هستند. البته همانطور که می‌دانید، شکار جانوران گوشت خوار تا حد زیادی به محیط زیست آن‌ها بستگی دارد و در برخی شرایط اگر یوزپلنگ های ایرانی شکار مناسب خود را پیدا نکنند، ممکن است از طعمه‌هایی همچون پستانداران کوچک استفاده کنند.

18727252_303.jpg
عکس یوزپلنگ ایرانی پس از شکار یک پستاندار کوچک

یوزپلنگ ایرانی در ادبیات ایران

همانطور که اشاره کردیم در گذشتگان دور، گربه سانان بسیاری در ایران زندگی می‌کردند و در آثار ادبی ایران به تمام آن‌ها اشاره شده است. شاید به دلیل جلوه حماسی حیواناتی مثل شیر، ببر، پلنگ و یوزپلنگ ایرانی، ذهن شما قبل از هر چیز به سمت شاهنامه فردوسی برود. درست است، در شاهنامه صراحتاً از یوزپلنگ ایرانی سخن گفته شده است، برای مثال در این اثر، اشاره شده که تهمورث برای اولین بار این حیوان را رام کرد.

اهلی کردن یوزپلنگ در نگاه اول شاید کمی عجیب به نظر برسد، اما در متون تاریخی و ادبی مختلفی ادعا شده که پادشاهان یک تعداد یوزپلنگ ایرانی را به یوزبانان می‌سپردند که آن‌ها را برای کارهایی مثل شکار، تربیت کنند. یوزپلنگ در دربار شاهان به قدری اهمیت داشت که اشکال‌ آن‌ها را بر ظروف و پارچه‌ها می‌کشیدند. حتی برخی از این یوزها لباس و زیورآلات مخصوصی داشتند.

استفاده یوزبانان از این جانور در شکار عکس از خبرگزاری ایرنا.jpg
یوزپلنگ ایرانی در نقاشی‌های قدیمی 

سخن آخر

در هر سرزمینی، حیواناتی وجود دارند که نماد کشورشان هستند،، به نظر می‌رسید پس از انقراض شیر ایرانی و ببر مازندران، این جایگاه به یوزپلنگ ایرانی برسد، اما با وجود آنچه که امروز از آخرین وضعیت یوزپلنگ‌های ایرانی شاهد هستیم، شاید تا یک دهه بعد به غیر از نام آنها، دیگر اثری از یوزهای ایرانی نبینیم.

اهمیت ملی خطر انقراض یوزپلنگ ایرانی حتی به یک اهمیت بین المللی نیز تبدیل شده است. به طوری که آمار جهانی یوزپلنگ آسیایی را به عنوان یکی از 10 جانوری که در جدی‌ترین خطر انقراض قرار گرفته است، معرفی کرده. هرچند «تا ریشه در آب است، امید ثمری هم هست» و نباید امیدمان را برای احیای مجدد یوزپلنگ ایرانی در طبیعت از دست بدهیم!

 

تالیف: لست سکند

منابع: tasnimnews , iribnews , animalia و treehugger