جغدها از پرندگان جذابی هستند که با ظاهر خاص و سبک زندگی متفاوتشان، بخشی از حیاتوحش ایران و جهان را تشکیل میدهند. در این مطلب از مجله گردشگری لستسکند با ۷ گونه از انواع جغد در ایران آشنا میشویم و درباره ویژگیهای ظاهری، زیستگاه و پراکندگی آنها میخوانیم.
جغدها چه نقشی در طبیعت دارند و کجا زندگی میکنند؟
جغدها از پرندگان مهم در چرخه طبیعت هستند و با شکار جانورانی مانند حشرات بزرگ، خزندگان، ماهیها، دوزیستان، پرندگان و پستانداران کوچک، به کنترل جمعیت آنها کمک میکنند. به همین دلیل، حضور این پرندگان در حفظ تعادل اکوسیستم و زنجیره غذایی اهمیت زیادی دارد. جغدها به راسته جغدسانان (Strigiformes) تعلق دارند که دو خانواده اصلی را شامل میشود:
- جغدان انبار (Tytonidae)
- جغدان راستین (Strigidae)
در ایران نیز ۱۳ گونه جغد از این دو خانواده شناسایی شدهاند که هرکدام زیستگاه و پراکندگی متفاوتی دارند. برخی از آنها در مناطق جنوبی کشور زندگی میکنند و برخی دیگر را میتوان در نواحی شمالی ایران دید. آشنایی با این پرندگان میتواند در سفرهای طبیعتگردی و انتخاب مسیرهای مناسب برای تور داخلی نیز جذاب باشد.
عکس هایی از زیباترین پروانه های دنیا
۱. جغد انبار (Barn Owl)
جغد انبار یکی از شناختهشدهترین گونههای جغد در جهان است که بیشتر به دلیل صورت سفید و قلبیشکلش شناخته میشود. این جغد جثهای متوسط دارد و برخلاف بسیاری از پرندگان شکاری، به زندگی در نزدیکی مناطق مسکونی و زمینهای کشاورزی عادت کرده است. جغد انبار بیشتر شبها شکار میکند، اما گاهی هنگام غروب و پیش از طلوع آفتاب هم میتوان آن را در حال پرواز دید. صورت قلبیشکل و روشن، چشمهای تیره و پاهای نسبتاً بلند از ویژگیهای ظاهری این پرنده هستند.
جغد انبار بیشتر از جوندگان کوچک تغذیه میکند و به همین دلیل حضورش در مزارع و زمینهای کشاورزی برای کنترل جمعیت این جانوران اهمیت دارد. این پرنده در زیستگاههای متنوعی از جمله کشتزارها، علفزارها، دشتهای باز و حاشیه روستاها زندگی میکند و برای استراحت و لانهسازی از ساختمانهای متروکه، انبارها و حفرههای مناسب استفاده میکند. در بررسی پراکندگی این گونه در ایران، مهمترین مناطق حفاظت شده و زیستگاههای طبیعی دارای دشتها و علفزارهای باز نیز اهمیت دارند؛ چراکه این محیطها شرایط مناسبی برای شکار و تأمین غذای جغد انبار فراهم میکنند. در ایران پراکندگی این جغد محدود به جنوب کشور نیست؛ گزارشهای ثبتشده از استانهای مختلف، از گیلان و مازندران تا تهران، خوزستان، فارس و سیستانوبلوچستان نشان میدهد که این گونه در بخشهای گستردهای از کشور حضور دارد.
۲. جغد جنگلی (Tawny Owl)
جغد جنگلی یکی از گونههای متوسطجثه جغد است که سر بزرگ و گرد، بدن نسبتاً تنومند و چشمهای کاملاً تیره دارد. چشمهای سیاه و درشت این پرنده از مشخصههای ظاهری آن هستند و کمک میکنند بهراحتی از بسیاری از گونههای دیگر جغد تشخیص داده شود. رنگ پرهای بدنش معمولاً ترکیبی از قهوهای، خاکستری و حنایی است و نقشونگارهای تیرهای روی پرهای سینه و بالهایش دیده میشود. این جغد بیشتر در جنگلهای انبوه و قدیمی، بهویژه جنگلهای دارای درختان بلند و حفرهدار زندگی میکند.
البته گاهی در باغهای بزرگ، پارکهای جنگلی و حاشیه مناطق مسکونی نزدیک به پوشش درختی هم دیده میشود. جغد جنگلی عمدتاً شبفعال است و شبها برای شکار جوندگان کوچک، پرندگان و دیگر جانوران ریز از مخفیگاه خود خارج میشود. در ایران، پراکندگی این گونه بیشتر به نواحی غربی و شمالغربی مربوط میشود. بخشهایی از رشتهکوه زاگرس و مناطق شمالغرب کشور از زیستگاههای شناختهشده آن هستند.
آهوی ختن یا گوزن خونآشام را بشناسید
۳. جغد تالابی (Short-eared Owl)
جغد تالابی از گونههایی است که برخلاف بسیاری از جغدها، فقط به فعالیت در شب محدود نمیشود و در روشنایی روز هم میتوان آن را هنگام شکار مشاهده کرد. این پرنده جثهای متوسط دارد و صورت گرد، چشمهای زرد و چهرهای روشن از ویژگیهای ظاهری آن هستند. پرهای بدنش معمولاً قهوهای و نخودی با رگهها و لکههای تیره است. نام انگلیسی آن به پرهای کوتاه بالای سرش اشاره دارد که برخلاف جغد گوشدراز، چندان به چشم نمیآیند.
زیستگاه اصلی جغد تالابی، مناطق باز و بدون پوشش درختی متراکم است. در ایران، جغد تالابی بیشتر بهصورت پرنده مهاجر و زمستانگذران یا عبوری دیده میشود و پراکندگی آن در فصلهای مختلف سال تغییر میکند. مناطق باز اطراف تالابها و دشتهای مناسب در بخشهای مختلف کشور از زیستگاههای احتمالی این گونه هستند. اگر به پرندهنگری علاقه دارید، بازدید از تالابها و دشتهای باز در برنامه یک تور طبیعت گردی میتواند فرصت مناسبی برای مشاهده این پرنده باشد؛ البته دیدن آن به فصل و شرایط زیستگاه بستگی دارد.
۴. جغد کوچک جنوبی (Spotted Owlet)
جغد کوچک جنوبی یکی از گونههای کوچک جغد است که با جثه جمعوجور و لکههای سفید روی پرهای قهوهای بدنش شناخته میشود. این پرنده سری نسبتاً گرد، چشمهای زرد و ابروهای روشن دارد. روی قسمت بالایی بدن و سرش لکههای سفید دیده میشود و پرهای سینه و شکمش نیز با خطوط و نوارهای قهوهای تیره پوشیده شدهاند. جغد کوچک جنوبی برخلاف بسیاری از جغدها، فقط شبها فعالیت نمیکند و در طول روز، بهویژه صبح زود و نزدیک غروب، هم میتوان آن را مشاهده کرد.
این پرنده معمولاً در باغها، نخلستانها، زمینهای کشاورزی، مناطق نیمهبیابانی و حاشیه روستاها زندگی میکند. پراکندگی جغد کوچک جنوبی در ایران به مناطق جنوبی کشور محدود میشود. این گونه در ادامه گستره پراکنش خود در جنوب آسیا، در بخشهایی از جنوب ایران نیز حضور دارد. بنابراین، در سفر با تور جنوب به مناطق جنوبی و بازدید از نخلستانها و روستاهای این نواحی، احتمال مشاهده آن وجود دارد.
۵. جغد برفی (Snowy Owl)
جغد برفی یکی از بزرگترین و چشمگیرترین گونههای جغد در جهان است که به دلیل پرهای سفید و زندگی در مناطق سردسیر شهرت دارد. این پرنده سری گرد، چشمانی زرد و بدنی پوشیده از پرهای ضخیم دارد که به تحمل سرمای شدید کمک میکنند. برخلاف بسیاری از جغدها، جغد برفی در طول روز هم فعالیت میکند و برای شکار منتظر تاریکی شب نمیماند. زیستگاه اصلی آن دشتهای باز توندرا، مناطق سرد قطبی و پهنههای وسیع و بدون درخت در شمال آمریکای شمالی و اوراسیاست. این پرنده بیشتر از موشهای قطبی و دیگر جوندگان کوچک تغذیه میکند و گاهی پرندگان را نیز شکار میکند.
جغد برفی پرنده بومی ایران نیست و در کشور ما زادآوری نمیکند. با این حال، گزارشهایی از مشاهده اتفاقی آن در شمال ایران، بهویژه اطراف ترکمنصحرا و تالاب گمیشان در استان گلستان، وجود دارد. یکی از گزارشهای مستند مربوط به مشاهده یک جغد برفی نابالغ در تالاب گمیشان در آذرماه ۱۳۷۵ است. بنابراین، دیدن این گونه در ایران بسیار نادر است و نباید آن را از پرندگان معمول مناطق شمالی کشور به شمار آورد.
۶. جغد گوشدراز یا جغد شاخدار (Long-eared Owl)
جغد گوشدراز یکی از گونههای متوسطجثه جغد ایران است که بهخاطر دو دسته پر بلند روی سرش، ظاهری شبیه به گوش یا شاخ دارد. این پرها در واقع گوشهای جغد نیستند و بیشتر در زمان احساس خطر یا تغییر حالت پرنده به چشم میآیند. چشمهای نارنجی مایل به زرد، صورت حنایی و پرهای قهوهای با رگههای تیره از دیگر ویژگیهای ظاهری این گونه هستند. بدن کشیده و باریک آن نیز باعث میشود در مقایسه با بعضی جغدهای دیگر، اندام ظریفتری داشته باشد.
این جغد بیشتر شبها فعال است و روزها را در میان شاخههای متراکم درختان و پوشش گیاهی پنهان میشود. جنگلهای سوزنیبرگ، درختزارها و بوتهزارهای انبوه از زیستگاههای مورد علاقه آن هستند. در ایران، این گونه بیشتر بهعنوان پرنده زمستانگذران شناخته میشود و در مناطق مختلفی از کشور، از جمله نواحی شمالشرق و بخشهایی از مرکز و جنوب ایران، گزارش شده است. البته در برخی مناطق شمالغرب و غرب کشور نیز شواهدی از زادآوری آن وجود دارد.
۷. شاهبوف اوراسیایی (Eurasian Eagle-Owl)
شاهبوف اوراسیایی یکی از بزرگترین گونههای جغد در جهان است که بهخاطر جثه درشت، چشمهای نارنجی و دستهپرهای برجسته بالای سرش بهراحتی شناخته میشود. این پرنده سری بزرگ، بدنی تنومند و بالهای پهنی دارد. رنگ پرهای بدنش معمولاً ترکیبی از قهوهای، نخودی و کرم با خطوط و لکههای تیره است که به استتار آن در محیطهای طبیعی کمک میکنند. دستهپرهای بالای سر شاهبوف شبیه گوش یا شاخ هستند، اما مانند سایر جغدها نقش مستقیمی در شنوایی ندارند.
شاهبوف اوراسیایی بیشتر شبها فعالیت میکند و از شکارچیان قدرتمند دنیای پرندگان به شمار میرود. رژیم غذایی آن تنوع زیادی دارد و از جوندگان و خرگوشها گرفته تا پرندگان، خزندگان و حتی بعضی از پرندگان شکاری کوچکتر را شامل میشود. این جغد معمولاً در مناطق کوهستانی و صخرهای، درهها، پرتگاهها و جنگلهای تنک زندگی میکند. این گونه در ایران نیز حضور طبیعی و بومی دارد و برخلاف جغد برفی، مشاهده آن به ثبتهای اتفاقی محدود نمیشود. شاهبوف در زیستگاههای متنوعی از مناطق کوهستانی و صخرهای زاگرس و البرز تا بخشهایی از نواحی خشک و نیمهخشک کشور زندگی میکند. اگر در برنامه تور یک روزه به مناطق کوهستانی یا طبیعتی شرکت میکنید، ممکن است در مسیر با زیستگاه این پرنده روبهرو شوید؛ البته شاهبوف پرندهای محتاط و عمدتاً شبفعال است و دیدنش در طبیعت چندان آسان نیست.
سخن آخر
جغدها با ظاهر منحصربهفرد، رفتارهای متفاوت و نقش مهمی که در تعادل طبیعت دارند، از پرندگان جذاب دنیای حیاتوحش هستند. هرکدام از گونههای جغد زیستگاه و ویژگیهای خاص خود را دارند؛ از جغدهای کوچک و سازگار با محیطهای روستایی گرفته تا شاهبوفهای بزرگ و جغدهای برفی ساکن مناطق قطبی. آشنایی با این پرندگان، نگاه ما را به تنوع زیستی و اهمیت حفاظت از زیستگاههای طبیعی دقیقتر میکند.

