از آناهیتا تا سیروان، دو روز در سایه کرمانشاه و اورامانات

گاهی بهترین سفرها، همان‌هایی هستند که از مدت‌ها قبل برایشان برنامه‌ریزی نکرده‌ای. سفرهایی که نه حاصل ماه‌ها جست‌وجو و رزرو و برنامه‌ریزی‌اند، بلکه ناگهان در یک عصر معمولی شکل می‌گیرند و بزرگ و بزرگتر می­شوند. درست زمانی که احساس می‌کنی به چند روز فاصله گرفتن از روزمرگی و اخبار و دغدغه‌های زندگی نیاز داری.

سلام به مخاطبین سایت لست سکند. من و همسرم، برای اولین بار پس از اتفاقات و شرایط پر تنش اخیر کشور، تصمیم گرفتیم از تعطیلات عید قربان ۱۴۰۵ استفاده کنیم و چند روزی حال و هوایمان را عوض کنیم. نزدیک به یک سالو نیم بود که سفر جاده‌ای نرفته بودیم و شاید همین دوری، باعث شد تصمیم ما خیلی سریع گرفته شود. دنبال عجیب‌ترین یا ناشناخته‌ترین نقطه ایران نبودیم، فقط جایی را می‌خواستیم که برای چند روز از هیاهوی روزمره فاصله بگیریم. جایی که جاده، کوه ها و سکوت بتوانند کاری بکنند که خبرها و شلوغی زندگی از انجامش ناتوانند. انتخابمان شد کرمانشاه و اورامانات.

اما از همان لحظه یک پرسش مدام در ذهنمان تکرار می‌شد. آیا واقعاً ارزش دارد این همه مسیر را برای دیدن اورامانات طی کنیم؟ آیا کرمانشاه همان‌ قدر که تعریفش را شنیده‌ایم زیباست؟ و مهم‌تر از همه، آیا این چند روز سفر تور ایرانگردی می‌تواند ذهن آشفته ما را کمی آرام‌تر کند؟ تصمیم گرفتیم به‌ جای پیدا کردن پاسخ در عکس‌ها و ویدیوهای اینترنتی، خودمان راهی جاده شویم و از نزدیک ببینیم. این‌گونه بود که سفری دو ‌روزه با خودروی شخصی و تقریباً بدون برنامه‌ریزی قبلی آغاز شد. سفری از ۶ تا ۸ خرداد ۱۴۰۵، با این امید که شاید در انتهای مسیر، جواب سوالمان را پیدا کنیم.

نه از قبل هتلی رزرو کرده بودیم، نه برنامه دقیقی برای بازدیدها داشتیم و نه حتی فرصت کرده بودیم درباره مسیرها و جاذبه‌ها جست‌وجوی چندانی انجام دهیم. اولین چالش اما پیدا کردن محل اقامت بود. تقریباً همه هتل‌ها و اقامتگاه‌هایی که مد نظر داشتیم تکمیل ظرفیت شده بودند. از اقامتگاه سنتی آریامهر گرفته تا هتل بوتیک سنتی صارم‌الدوله، هتل پارسیان و غیره. در نهایت تنها یک اتاق خالی دو تخته در هتل چهار ستاره آزادگان پیدا کردیم و بدون معطلی آن را با هزینه ۹ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان رزرو کردیم. حالا دیگر همه چیز آماده بود. مقصد مشخص و هتل رزرو شده بود و فقط کافی بود صبح روز حرکت، جاده را به سمت کرمانشاه در پیش بگیریم.

قبل از اینکه وارد سفر بشیم، بد نیست یک نکته را بگم. این نوشته قرار نیست صرفاً روایت جاهایی که دیدیم و یا یک متن ادبی یا دفترچه خاطرات شخصی باشه. بیشتر تلاش کردم تجربه واقعی و برداشت­های شخصی سفرمان را ثبت کنم. از چیزهایی که لذت بردیم تا اشتباه‌هایی که کردیم و نکته‌هایی که ای کاش قبل از سفر می‌دونستیم. اگر این روایت باعث بشه شما هم در سفر خودتان انتخاب‌های بهتری داشته باشین یا حتی از یک اشتباه کوچک جلوگیری کنم، به هدفم رسیدم. ممکن است شما همان مکان­ها را ببینید و احساس کاملاً متفاوتی داشته باشید و همین تفاوت، زیبایی سفر است...

 

روز اول (جایی میان سنگ­ نگاره و تاریخ):

صبح روز اول، ساعت ۶ صبح از تهران به سمت ساوه و همدان راه افتادیم. مقصد اولین بازدیدمان شهری بود که شاید خیلی‌ها فقط نامش را روی تابلوهای جاده دیده باشند. کنگاور، در میانه مسیر همدان به کرمانشاه و حدود پنج ساعت دورتر از تهران. ساعت ۱۱ صبح به معبد آناهیتا رسیدیم. بنایی که سال‌ها نامش را شنیده اما هیچ‌وقت از نزدیک ندیده بودم.

 

معبد آناهیتا یکی از بزرگ‌ترین بناهای سنگی ایران باستان است. مسیری که قرن‌ها محل رفت‌وآمد کاروان‌ها، بازرگانان و حکومت‌ها بوده است. درباره هویت واقعی این بنا هنوز اتفاق نظر کاملی وجود ندارد. برخی آن را نیایشگاهی برای آناهیتا، الهه آب و باروری در ایران باستان می‌دانند و برخی دیگر معتقدند این مجموعه می‌توانسته کاخی سلطنتی، شاید مرتبط با خسرو پرویز و شیرین، بوده باشد. جالب است بدانید تا چند دهه پیش، بخش زیادی از این محوطه زیر خانه‌های مسکونی مدفون بود. پس از شناسایی ارزش تاریخی منطقه، خانه‌ها تخریب و کاوش‌های باستان‌شناسی آغاز شد. در اطراف مجموعه نیز آثار دیگری از دوره‌های مختلف از جمله گورستان‌های اشکانی و حمام‌هایی متعلق به دوره سلجوقی کشف شده است. همچنین تعداد زیادی سکه، تابوت و اشیای تاریخی از دل خاک بیرون آمده که برایم سوال بود اکنون در کدام موزه یا مجموعه نگهداری می‌شوند؟

 

برخلاف بسیاری از اماکن گردشگری، مجموعه پارکینگ اختصاصی نداشت، اما در خیابان روبه‌روی آن فضای کافی برای پارک خودرو بود و از این بابت مشکلی نداشتیم. هزینه بازدید در زمان سفر ما برای هر نفر ۲۰ هزار تومان بود. بازدید از محوطه به صورت یک مسیر تقریباً دایره‌ای دور تا دور مجموعه انجام می‌شود. وسعت محوطه قابل توجه است، اما در گرمای خردادماه، قدم زدن زیر آفتاب مستقیم چندان آسان نیست. اگر در فصل گرم سال سفر می‌کنید، آب آشامیدنی، کرم ضد آفتاب، عینک آفتابی و کفش مناسب را فراموش نکنید. چون ممکن است مثل ما بعد از چند دقیقه، بیشتر از اینکه حواستان به تاریخ باشد، دنبال یک تکه سایه بگردید.

 

یکی از چیزهایی که توجهم را جلب کرد حضور تعداد زیادی مارمولک بزرگ فیروزه‌ای‌ رنگ بود. سرعت حرکت و تغییر رنگ پوستشان باعث می‌شد بعضی بازدیدکنندگان ناگهان جا بخورند و همین موضوع صحنه‌های بامزه‌ای ایجاد می‌کرد. روی بسیاری از سنگ‌ها نیز نشانه‌ها و حجاری‌های جالبی دیده می‌شد. از نقش‌های هندسی و حیوانی گرفته تا نوشته‌هایی که گفته می‌شود برخی از آن‌ها مفاهیمی مانند پیروزی را منتقل می‌کنند. اما چیزی که بیشتر از همه مرا غافلگیر کرد، میزان تخریب بنا بود.

پیش از سفر تصور می‌کردم با مجموعه‌ای روبه‌رو می‌شوم که ستون‌های بیشتری از آن باقی مانده باشد، اما در عمل بخش عمده بنا فرو ریخته و سنگ‌های عظیم آن در سراسر محوطه پراکنده‌اند. شاید بتوان گفت بیش از ۹۵ درصد سازه اصلی امروز بر روی زمین فرو ریخته است. تنها چند ستون نسبتاً سالم هنوز پابرجاست و همین موضوع باعث شد بیش از پیش به عظمت بنای اولیه فکر کنم. پله‌های سنگی مجموعه نیز شباهت زیادی به پلکان‌های تخت جمشید داشتند و حس آشنایی جالبی ایجاد می‌کردند.

 

 

نکته دیگری که برایم جالب بود، علامت‌گذاری تعدادی از سنگ‌ها توسط گروه‌های کاوش و مرمت کشورهای خارجی بود. انگار کشف کردند که کدام تکه مربوط به کدام سنگ و ستون است. مثل پازلی حل شده. همچنین پیش از بازدید تصور می‌کردم بنا دارای سقف بوده، اما تصاویر بازسازی‌ شده‌ای که در مجموعه نصب شده بود، این ذهنیت را تا حد زیادی تغییر داد و به نظر می‌رسید حداقل بخش اصلی بنا به شکل امروزی، یک فضای باز طراحی شده باشد. هرچند درباره این موضوع هنوز بین پژوهشگران دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد.

وقتی به برش‌های منظم سنگ‌ها، انحنای دقیق ستون‌ها و ظرافت تراش آن‌ها نگاه می‌کردم، باورش سخت بود که همه این‌ها بدون ماشین‌آلات امروزی ساخته شده باشند. حتی رگه‌های طبیعی سنگ، قبل از تراش، آن‌قدر صاف و یکدست دیده می‌شدند که گاهی حس می‌کردم با محصول یک کارگاه مدرن طرف هستم، نه اثری که قرن‌ها پیش شکل گرفته است. شاید پاسخ این پرسش را باستان‌شناسان بهتر بدانند، اما برای من، همین حس شگفتی بخشی از لذت سفر بود. اینکه گاهی روبه‌روی یک سنگ بایستی و بیش از آنکه به گذشته فکر کنی، به توانایی و نبوغ انسان در دوره­ های مختلف تاریخ خیره شوی!

وقتی به انتهای محوطه و ستون‌های نسبتاً سالم رسیدیم، چشممان به مدرسه‌ای افتاد که درست در همسایگی معبد قرار داشت. همان لحظه همسرم گفت: چقدر حس خوبی دارد که آدم هر روز به مدرسه برود و از پنجره کلاسش یکی از تاریخی‌ترین بناهای این سرزمین را ببیند. در نهایت، اگر بخواهم برداشت شخصی خودم را در یک جمله خلاصه کنم، باید بگویم عظمت واقعی معبد آناهیتا را نه در ستون‌های باقی‌مانده، بلکه در حجم سنگ‌هایی دیدم که روزی بخشی از یکی از بزرگ‌ترین بناهای تاریخی ایران بوده‌اند و امروزه خاموش و پراکنده روی زمین آرمیده‌اند.

 

 

از آناهیتا تا بیستون - جایی که تاریخ زیر سایه درختان نفس می‌کشد

از معبد آناهیتا اگر زمان کافی داشته باشید، می‌توانید با حدود ۴۰ دقیقه رانندگی خودتان را به شهر صحنه برسانید و از آبشار دربند دیدن کنید. همه می‌گفتند یکی از خوش‌آب‌وهواترین نقاط منطقه است. البته شنیدیم برای رسیدن به آبشار باید کمی سربالایی و پله را تحمل کرد، اما ظاهراً مسیر، ارزشش را دارد. ما به دلیل محدودیت زمان این بازدید را به روز بازگشت موکول کردیم. هرچند در نهایت فرصتی برای رفتن به آنجا پیدا نشد.

پس مقصد بعدی ما شهر بیستون بود. حدود ۴۰ دقیقه بعد از کنگاور. حوالی ساعت ۱۲:۳۰ وارد مجموعه شدیم. اولین چیزی که توجهم را جلب کرد، وسعت زیاد محوطه بود. برخلاف تصور من، بیستون فقط یک کتیبه یا چند اثر تاریخی پراکنده نیست. بلکه مجموعه‌ای بزرگ است که می‌شود چندین ساعت در آن قدم زد و همچنان چیزهای جدیدی برای دیدن پیدا کرد. در بدو ورود خانواده‌های زیادی را دیدیم که زیر سایه درختان بساط پیک‌نیک پهن کرده بودند. همین موضوع باعث شده بود فضای مجموعه بیستون، برخلاف بسیاری از سایت‌های تاریخی، خشک و رسمی نباشد و حال و هوای یک پارک بزرگ خانوادگی را هم داشته باشد.

مسیر بازدید کاملاً مشخص است و برای هر بخش، تابلوهای راهنما و توضیحات مناسبی نصب شده است. اولین جایی که در مسیر اصلی به آن رسیدیم، مجسمه هرکول یونانی بود. اثری متعلق به حدود ۱۴۸ سال پیش از میلاد (یادگار جانشین اسکندر) که پس از ساخت جاده در این منطقه کشف شده است. راستش را بخواهید، چیزی که دیدیم با تصور ذهنیمون تفاوت زیادی داشت. همیشه فکر می‌کردیم مجسمه هرکول باید اثری عظیم و باشکوه باشد، اما از نزدیک بسیار کوچک‌تر از چیزی بود که انتظار داشتیم. انگار شهرتش از ابعاد واقعیش بزرگ‌تر بود. وقتی چشم ما به مجسمه افتاد، اولین واکنش من و همسرم در نگاه اول با خنده این بود: همین قدر؟؟؟

 

کمی جلوتر و بالای مجسمه هرکول، به غار شکارچیان رسیدیم. مکانی که گفته می‌شود از قدیمی‌ترین محل‌های سکونت انسان در این منطقه بوده است. نکته جالب برای من این بود که برخلاف تصور رایج از غار، با یک فضای عمیق و تاریک روبرو نبودیم. بیشتر شبیه فرورفتگی بزرگی در دل کوه بود. هنوز هم می‌شد آثار دود و سیاهی ناشی از آتش‌هایی را که هزاران سال پیش در آن روشن می‌شد، روی سقف غار مشاهده کرد. جزئیاتی کوچک که ناگهان فاصله زمانی چند هزار ساله را برای آدم واقعی‌تر می‌کند. کنار غار شکارچیان، خانمی که ظاهراً با زحمت از پله‌ها بالا آمده بود، با دیدن دهانه غار با تعجب گفت: اینه؟ این که فقط یه شکافه! من فکر می‌کردم قراره وارد یه دالان بزرگ زیر کوه بشیم! من و همسرم ناخودآگاه لبخندی زدیم، چون احتمالاً اگر از قبل چیزی درباره این غار نمی‌دونستیم، خودمون هم انتظار مشابهی داشتیم.

 

بعد از آن به سمت مشهورترین بخش مجموعه، یعنی کتیبه داریوش حرکت کردیم. متأسفانه هنگام بازدید ما این بخش در حال مرمت بود و قسمت‌هایی از آن پوشانده شده بود. همین موضوع باعث شد نتوانیم آن‌طور که انتظار داشتیم از نزدیک کتیبه را ببینیم. این کتیبه، داریوش اول را در حالی نشان می‌دهد که به همراه دو تن از بزرگان و همراهانش ایستاده و ده شورشی شکست‌ خورده را که با طناب و دستان بسته به یکدیگر متصل شده‌اند، نزد او آورده‌اند. ترکیب تصویر و نوشته‌ها، این بخش را به یکی از مهم‌ترین اسناد تاریخی دوران هخامنشی تبدیل کرده است.

کمی حسرت خوردیم که فقط داربست میدیدیم، چون یکی از مهم‌ترین دلایل آمدن به بیستون، همین کتیبه مشهور و زیبا بود. اما بیستون که فقط آثار تاریخی نیست. البته همه بازدیدکنندگان هم امکان بالا رفتن تا نزدیکی کتیبه را نداشتند. برای همین خیلی‌ها از پایین، با انگشت بخشی از کوه را به هم نشان می‌دادند و می‌گفتند: اونجاست، بالای داربست، در قسمت تراشیدگی کوه، تصویر فروهر رو می‌بینی؟ زیرش چهره داریوشه. جالب بود که گاهی چند دقیقه طول می‌کشید تا نفر مقابل بالاخره نقش‌ها را تشخیص بدهد و با ذوق بگوید: آها، دیدمش! و بعد سراغ عکس این کتیبه زیبا در اینترنت برود.

در میانه مجموعه، سرابی زیبا با آب زلال و سبزرنگ وجود دارد که انعکاس درختان و کوه در آن، منظره بسیار زیبایی برای عکاسی ایجاد می‌کند. کمی آن‌طرف‌تر نیز رودخانه‌ای کم‌عمق و شفاف زیر سایه درختان جریان دارد. یکی از لذت‌بخش‌ترین بخش‌های بازدید برای ما، همین بود که چند دقیقه‌ای کنار آب بنشینیم، پاهایمان را داخل آب خنک بگذاریم و از گرمای ظهر فاصله بگیریم. بعد از چند ساعت رانندگی در گرمای خرداد، فرو بردن پا در آب خنک بیستون، از هر توضیح تاریخی لذت بخش ­تر بود.

شاید به همین دلیل بود که نشستن اینجا همراه با صدای آبشارهای کوچک و جریان آب در میان درختان، بیشتر از همیشه آرامش می­داد، انگار ذهن هم مثل جاده، کم کم از اتفاقات روزهای گذشته کشور فاصله می­گرفت و سرعتش کم می­شد. آرامشی که باعث می‌شد فراموش کنی در یکی از مهم‌ترین محوطه‌های تاریخی ایران ایستاده‌ای. اگر معبد آناهیتا بیشتر حس مواجهه با سنگ و ویرانه‌های باستانی را داشت، بیستون برای من ترکیبی بود از تاریخ، طبیعت و زندگی روزمره مردمی که زیر سایه همان کوهی نشسته بودند که بیش از دو هزار سال است شاهد عبور نسل‌های مختلف بوده است.

 

البته آب آن قدر سرد بود که همسرم بعد از چند ثانیه گفت، پاهام سر شد ! ولی این امر باعث نشد که خیلی زود از کنار این آب بلند شویم. در ادامه مسیر و پس از دیدن سنگ تراشیده شیرین که گوشه ­ای از زمین قرار داده شده بود، به یکی دیگر از سنگ‌نگاره‌های مجموعه رسیدیم. اثری که سرنوشت عجیبی داشته است. بر اساس آنچه در توضیحات مجموعه آمده، این نقش‌برجسته در دوره صفوی و به دستور شیخ‌علی‌خان زنگنه، حاکم وقت کرمانشاه، دستخوش تغییر (وقف­نامه) شده است.

تصاویر و نقوشی که به مهرداد دوم نسبت داده می‌شوند، از روی سنگ پاک شده و جای خود را به کتیبه‌ای با آیات قرآن داده‌اند. راستش دیدن این موضوع برایم هم جالب بود و هم کمی ناراحت‌کننده. فارغ از ارزش مذهبی یا تاریخی هر دوره، احساس می‌کردم بخشی از یک روایت کهن از روی سنگ پاک شده تا روایت دیگری جای آن را بگیرد. شاید بتوان گفت خود این تغییر هم امروز بخشی از تاریخ است، اما نمی‌توان انکار کرد که در این میان بخشی از یک اثر ارزشمند برای همیشه از دست رفته است.

 

بعد از دیدن سنگ بلاش (سنگ ­نگاره دوران پارتیان روی سنگی بزرگ که در گوشه­ دیگری از زمین قرار داشت)، کمی جلوتر به یکی از مشهورترین بخش‌های بیستون رسیدیم. دیواره عظیمی که به فرهادتراش معروف است. هرچه بیشتر به آن نگاه می‌کردم، کمتر می‌توانستم باور کنم که تمام این حجم از تراش سنگ صرفاً برای یک داستان عاشقانه انجام شده باشد. به نظر می‌رسد احتمال منطقی‌تر این باشد که در دوره ساسانی، پروژه‌ای بزرگ برای ایجاد یک نقش‌برجسته یا کتیبه سلطنتی آغاز شده و به دلایلی نامعلوم، نیمه‌کاره رها شده است.

البته اگر دوستان اطلاعات یا پژوهش‌های دقیق‌تری درباره این موضوع دارند، خوشحال می‌شوم بدانم. با این حال، فرهادتراش چیزی فراتر از یک سازه ناتمام است. افسانه شیرین و فرهاد آن‌ قدر در ذهن مردم این سرزمین ریشه دوانده که جدا کردن این دیواره از آن داستان تقریباً ناممکن است. حتی اگر تاریخ‌دانان توضیح دیگری داشته باشند، باز هم وقتی مقابل آن کوه عظیم می‌ایستی، ناخودآگاه تیشه فرهاد را در ذهن می‌شنوی. شاید به همین دلیل باشد که این چند بیت هنگام تماشای آن دیواره در ذهنم جان گرفت:

که ای کوه ار چه داری سنگ خاره / جوانمردی کن و شو پاره ‌پاره

ز بهر من تو لختی روی بخراش / به پیش زخم سنگینم سبک باش

(نظامی گنجوی)

 

 

در مجموع، بازدید از مجموعه بیستون چندان دشوار نیست و اگر بخواهید با حوصله تمام بخش‌های اصلی آن را ببینید، حدود یک ساعت زمان کافی خواهد بود. مجموعه دارای پارکینگ است و هزینه بازدید در زمان سفر ما حدود ۳۰ هزار تومان برای هر نفر بود که جدا از هزینه پارکینگ دریافت می‌شد. اگر هنگام بازدید با گروه‌های گردشگری یا راهنمایان محلی روبرو شدید، پیشنهاد می‌کنم چند دقیقه‌ای پای صحبتشان بایستید. بسیاری از نکات و روایت‌هایی که بیان می‌کنند، در تابلوهای مجموعه پیدا نمی‌شود و می‌تواند نگاه متفاوتی به آثار پیش رویتان بدهد. همچنین توصیه می‌کنم یک دست لباس اضافه در خودرو داشته باشید. گرمای هوا، گرد و خاک مسیرها و وسوسه نزدیک شدن به آب، دست به دست هم می‌دهند تا احتمالاً با ظاهری متفاوت از آنچه صبح از هتل یا خانه خارج شده‌اید، به مسیر ادامه دهید!

 

پس از پایان بازدید، راهی کرمانشاه شدیم. حدود ۴۰ دقیقه بعد وارد شهر شدیم و به بلوار طاق‌بستان رسیدیم. جایی که قرار بود اقامتگاه ما برای دو شب آینده در نزدیکی آن باشد. برنامه اولیه این بود که ناهار را سبک بخوریم و اشتهای خود را برای دنده‌کباب معروف کرمانشاه در وعده شام نگه داریم. برنامه‌ای منطقی و حساب‌ شده که دقیقاً تا زمانی دوام آورد که گرسنگی به اوج رسید! حوالی بلوار طاق‌بستان دیگر مذاکرات با معده به نتیجه نرسید و تصمیم گرفتیم همان‌جا برای ناهار توقف کنیم.

این محدوده را می‌توان بهشت علاقه‌مندان غذاهای محلی کرمانشاه دانست. از خورشت خلال کرمانشاهی گرفته تا دنده‌کباب مشهور شهر، تقریباً همه گزینه‌های معروف در همین حوالی پیدا می‌شوند. رستوران‌های متعددی نیز در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. از گلدسته و پرستو گرفته تا ترنج، حیدری، رضایی، بهارستان، سه­ کاج و چندین گزینه دیگر که هرکدام طرفداران و مشتریان پروپاقرص خودشان را دارند. ما هم در نهایت باید تصمیم می‌گرفتیم. خورشت خلال یا دنده‌کباب؟ و همان‌طور که احتمالاً حدس زده‌اید، مقاومت در برابر دنده کباب کرمانشاه چندان دوام نیاورد...

ساعت حدود ۲:۳۰ بعدازظهر به رستوران دنده کباب گلدسته رسیدیم، اما با صفی طولانی از مشتریان مواجه شدیم. البته باید در نظر داشت که ما در روز عید قربان به کرمانشاه سفر کرده بودیم. روزی که بازار کباب تقریباً در تمام شهر داغ‌تر از همیشه است و حجم مصرف گوشت به شکل محسوسی افزایش پیدا می‌کند. با توجه به این صف، تصمیم گرفتیم گزینه دیگری را امتحان کنیم و راهی رستوران پرستو شدیم. پیش از ورود تصور مشخصی از فضای رستوران نداشتم، اما با محیطی روبه‌رو شدیم که آلاچیق‌های متعددی در میان فضای باز آن قرار داشت. فضایی که تا حدی مرا به یاد برخی رستوران‌های فرحزاد، دربند و درکه تهران انداخت. بعدها شنیدم که این مجموعه در شب ها و با نورپردازی، حال و هوای جذاب‌تری هم پیدا می‌کند.

 

بالاخره نوبت به ستاره اصلی سفر رسید. دنده‌کباب کرمانشاه. هر پرس دنده‌کباب در زمان سفر ما حدود یک میلیون و پانصد هزار تومان قیمت داشت. با توجه به گرسنگی شدیدی که بعد از چند ساعت رانندگی و بازدید از آثار تاریخی داشتیم، تصمیم گرفتیم دو پرس سفارش بدهیم. تصمیمی که چند دقیقه بعد متوجه شدیم بیشتر از روی احساسات گرفته شده تا منطق! وقتی غذا آمد، هر دو برای چند ثانیه فقط به بشقاب نگاه کردیم. تازه فهمیدیم که یک پرس دنده‌کباب به‌راحتی می‌تواند برای دو نفر کافی باشد.

در واقع حجم غذایی که سفارش داده بودیم به اندازه‌ای بود که احتمالاً یک نفر دیگر را هم می‌شد مهمان کرد. پس چقدر خوب بود که این وعده را شام نخوردیم، چون احتمالاً تا صبح باید مشغول قدم زدن در لابی و حیاط پشتی هتل میشدیم! ظاهر غذا برای من جالب بود. چیزی شبیه یک کباب کوبیده بسیار پهن و بزرگ که در کنار آن چند تکه دنده یا شیشلیک قرار گرفته بود و همراه با دورچین سرو می‌شد. اگر اولین بار است به سراغ دنده‌کباب کرمانشاه می‌روید، شاید بد نباشد ابتدا یک پرس سفارش دهید و بعد در صورت نیاز، تصمیم بعدی را بگیرید. همراه غذا نان داغ تازه نیز سرو می‌شد که به‌تنهایی اشتها را چند برابر می‌کرد.

 

اما مهم‌تر از حجم غذا، کیفیت آن بود. از همان لقمه اول، طعم گوشت گوسفندی و عطر کباب روی آتش کاملاً مشخص بود. چربی ملایمی نیز در گوشت وجود داشت که شخصاً آن را بخشی از جذابیت دنده‌کباب می‌دانم. البته شنیده‌ام برخی رستوران‌ها دنده کباب­ هایی با چربی کمتر سرو می‌کنند، اما در تجربه ما میزان چربی کاملاً متعادل بود و به خوش‌طعم‌تر شدن غذا کمک می‌کرد. اگر شما تجربه متفاوتی از دنده کباب رستوران­های دیگر دارید، خوشحال می‌شوم بشنوم. متأسفانه در فضای رستوران تعداد زیادی مگس هم دیده می‌شد و گربه‌ها آزادانه بین آلاچیق‌ها رفت‌وآمد می‌کردند. البته در محیطی که بوی گوشت کباب از هر طرف به مشام می‌رسد، حضور گربه‌ها چندان عجیب نیست. به نظر می‌رسید آن‌ها هم سال‌هاست میهمان ثابت این رستوران‌ها هستند و احتمالاً برنامه غذایی‌شان را بهتر از بسیاری از گردشگران تور کرمانشاه می‌شناسند!

 

استراحتی کوتاه در هتل آزادگان

حدود ساعت ۳:۳۰ بعدازظهر، پس از صرف ناهار، راهی هتل شدیم تا کمی استراحت کنیم و برای ادامه برنامه روز آماده شویم. راستش بعد از آن حجم دنده کباب، هر دوی ما بیشتر از اینکه دنبال جاذبه گردشگری باشیم، دنبال چند دقیقه استراحت بودیم. هتل آزادگان در موقعیت نسبتاً خوبی از شهر قرار دارد. همچنین دسترسی مناسبی به خیابان‌های اصلی داشته و پیدا کردن آن نیز دشوار نیست. مجموعه برخلاف اکثر اقامتگاه ­ها، از پارکینگ بزرگی بهره می‌برد که بخشی از آن سرپوشیده و بخشی دیگر روباز است. موضوعی که برای مسافران خودرویی یک امتیاز بسیار مهم محسوب می‌شود. از همان ابتدای ورود، برخورد کارکنان هتل بسیار خوب و حرفه‌ای بود.

از پذیرش گرفته تا سایر پرسنل، همگی با حوصله و خوش‌برخورد بودند و این موضوع حس خوبی به ما منتقل کرد. اتاق در مجموع تمیز و قابل قبول بود و انتظارات یک هتل چهارستاره را تا حد زیادی برآورده می‌کرد. در ضمن استخر و سونای 24 ساعته هم داشت. دمپایی، حوله، مسواک، شامپو، دستمال و سایر اقلام بهداشتی در اتاق موجود بود و از این نظر کمبودی احساس نمی‌شد. البته چند نکته هم وجود داشت که بد نیست پیش از رزرو از آن‌ها مطلع باشید. برای مثال حوله‌ها داخل بسته‌بندی پلمب قرار نداشتند و طبق توضیح هتل، در صورت درخواست مهمان این کار انجام می‌شد. همچنین دکمه روشن و خاموش تلویزیون خراب بود و برای خاموش کردن آن مجبور بودیم سراغ سه­ راهی برق برویم.

تخلیه آب فرنگی فقط یک بار انجام می­شد و برای دفعه دوم باید دقایقی صبر می­کردیم. مشکلی کوچک اما عجیب که انتظار نداشتم در یک هتل چهار ستاره ببینم. سیستم سرمایش اتاق نیز محدودیت‌هایی داشت و دما عملاً فقط روی حدود ۲۰ تا ۲۱ درجه تنظیم می‌شد. برای ما مشکل جدی ایجاد نکرد، اما اگر از آن دسته افرادی هستید که روی دمای اتاق حساسیت زیادی دارید، شاید این موضوع برایتان قابل توجه باشد. لابی های هتل فضای شیک و مناسبی داشت و آسانسورها نیز عملکرد خوبی داشتند. اتاق ما دارای تراس بود. ویژگی‌ای که روی کاغذ جذاب به نظر می‌رسید، اما در عمل یک مشکل مهم داشت.

اتاق رو به خیابان قرار گرفته بود و صدای خودروها و به‌ویژه موتورسیکلت‌ها تا ساعات پایانی شب شنیده می‌شد. از سوی دیگر، اتاق‌های سمت مقابل نیز رو به کافی‌شاپ هتل قرار داشتند که موسیقی آن تا حدود نیمه‌شب ادامه داشت. به همین دلیل، به نظر می‌رسد آرام‌ترین اتاق‌های هتل همواره نصیب خوش‌شانس‌ترین مهمانان می‌شود!

 

حالا که در حال مرور تجربه اقامت در هتل هستیم، بهتر است درباره صبحانه هم همین­جا صحبت کنم تا پرونده هتل را یکباره ببندیم و در ادامه سفر به آن برنگردیم. صبحانه هتل در سالنی بزرگ و مناسب سرو می‌شد و از نظر تنوع، وضعیت تا حدودی قابل قبولی داشت. انواع نوشیدنی‌ها، غذاهای گرم و سرد و چندین گزینه مختلف برای انتخاب وجود داشت. با این حال، کیفیت برخی آیتم‌ها با سطح انتظار من فاصله داشت. برای مثال حلیم کرمانشاهی که یکی از غذاهای شناخته‌شده منطقه است، چندان دلچسب نبود و جالب اینکه چند مهمان دیگر هتل نیز نظر مشابهی داشتند.

خوراک لوبیا سفت  و نپخته بود، سوپ جو طعم خاصی نداشت و عدسی نیز تقریباً بدون نمک و با ادویه بدی (سلیقه ای) سرو می‌شد. از طرف دیگر، منوی صبحانه در هر دو روز کاملاً بدون تغییر تکرار شد و حتی برای نیمروی ساده نیز باید سفارش جداگانه ثبت می‌کردیم. چون تصور می‌کردی در صبحانه خبری از نیمرو نیست! بعد متوجه می‌شدی باید به متصدی کنار ورودی سالن مراجعه کنی، شماره اتاقت را اعلام کنی و سفارش بدهی که مثلاً دو عدد نیمرو برایت آماده کنند. چند دقیقه بعد هم آن را سر میز می‌آوردند. این شیوه برای من که انتظار داشتم نیمرو مثل سایر آیتم‌ها روی بوفه باشد، عجیب و غیر منتظره بود.

 

در مجموع، اگر بخواهم تجربه اقامت در هتل آزادگان را جمع‌بندی کنم، باید بگویم نقاط قوت آن شامل موقعیت مناسب، پارکینگ بزرگ، رفتار حرفه‌ای کارکنان و امکانات قابل قبول اتاق‌ها بود. در مقابل، کیفیت نه‌چندان مطلوب صبحانه، برخی ایرادات جزئی اتاق و موضوع سر و صدای محیط از نقاط ضعف آن به شمار می‌رفت. با در نظر گرفتن همه این موارد، امتیاز ۴ از ۵ را برای این هتل منصفانه می‌دانم. هتلی که اقامت در آن رضایت‌بخش بود، اما هنوز جا برای بهتر شدن دارد.

ده دقیقه برای تکیه معاون‌الملک!

بعد از کمی استراحت و یک دوش مختصر، راهی مقصد بعدی شدیم. حدود ساعت ۶ عصر بود و طبق اطلاعاتی که پیش از سفر در سایت‌های مختلف دیده بودم، مجموعه تا ساعت ۷ غروب، پذیرای بازدیدکنندگان بود. مقصد ما یکی از مشهورترین بناهای تاریخی کرمانشاه، یعنی تکیه معاون‌الملک بود. نزدیک ساعت ۶:۳۰ عصر به مجموعه رسیدیم و در کمال تعجب با درهای بسته روبه‌رو شدیم! از متصدی مجموعه پرسیدم:

+ تعطیل شد؟

- بله جناب

- پسفردا صبح که جمعه است باز هستید؟

+ لبخندی زد و گفت:

+ اگر بتوانید در ده دقیقه بازدید را تمام کنید، در را برایتان باز می‌کنیم!

ما هم که نمی‌خواستیم این فرصت را از دست بدهیم، با اعتماد به ‌نفسی که بعداً معلوم شد چندان هم منطقی نبوده، گفتیم:

- چرا که نه؟

چند لحظه بعد درب مجموعه باز شد و وارد شدیم. داخل تکیه هیچ‌کس نبود جز خانمی که مشغول آب و جارو کردن حیاط شده بود. سکوت کامل برقرار بود و تمام مجموعه در اختیار ما قرار داشت. حس عجیبی داشت. انگار نه برای بازدید، بلکه برای ساخت یک مستند تاریخی وارد بنا شده بودیم! اما کمتر از چند دقیقه طول کشید تا متوجه شویم ده دقیقه برای چنین جایی تقریباً هیچ است.

 

تکیه معاون‌الملک را می‌توان یکی از زیباترین بناهای تاریخی کرمانشاه دانست. جایی که هنر کاشی‌کاری ایرانی به شکلی کم‌نظیر به نمایش درآمده است. برخلاف بسیاری از بناهای مذهبی که بیشتر از نقوش هندسی و اسلامی استفاده می‌کنند، کاشی‌های اینجا روایتگر داستان هستند. از وقایع مذهبی و صحنه‌های عاشورا گرفته تا تصاویر تاریخی، معماری ایرانی و حتی برخی شخصیت‌ها و رویدادهای ملی. همین ویژگی باعث شده تکیه معاون‌الملک در میان بناهای مشابه، جایگاهی منحصر به‌ فرد داشته باشد. حیاط زیبای مجموعه، رنگ‌های زنده و چشم‌نواز کاشی‌ها و ظرافت خیره‌کننده جزئیات، باعث می‌شد هر چند قدم یک بار توقف کنیم. هر دیوار، هر ایوان و هر اتاق چیزی برای تماشا داشت. از آن بازدیدهایی بود که مدام به خودت می‌گویی فقط این قسمت را هم ببینیم و چند دقیقه بعد متوجه می‌شوی هنوز از همان نقطه اول خیلی دور نشده‌ای.

آن­قدر با عجله می­دویدیم تا به ریزترین جزئیات دقت کنیم و آن قدر پشت سر هم از خودمان و محیط اطراف و کاشی­ کاری­ها و دیوار­ها عکس می­گرفتیم که گاهی از دیدن رفتار خودمون، خندمون­ می­گرفت. اما چاره ­ای نداشتیم. از قبل به ما گفته بودند که برای بازدید از اینجا با وجود تعطیلی، فقط ده دقیقه فرصت دارید و ما هم باید نهایت استفاده رو می­کردیم. وجود دوربین­ها هم از نظر ما به جذابیت ماجرا کمک می­کرد. با خودمون می­گفتیم اگر الان کسی تصاویر ما رو نگاه کنه، احتمالاً حسابی به رفتار ما می ­خنده. دو نفر که انگار در یک مسابقه شرکت کردن، با عجله می­دوند اما به همه چیز به صورت زوم و با دقت نگاه می­کنند و پشت سر هم عکس می­گیرند و جای عکاس و سوژه مدام عوض می­شود تا مبادا چیزی از قلم بیفتد !

 

اطراف مجموعه فضای مناسبی برای پارک خودرو وجود داشت. این محدوده در امتداد راسته پلاستیک‌ فروش‌ها قرار گرفته، اما چون روز تعطیل بود تقریباً تمام مغازه‌ها بسته بودند. هزینه بازدید نیز در زمان سفر ما برای هر نفر ۲۰ هزار تومان بود.

کم‌کم خورشید به افق نزدیک می‌شد و ما به این نتیجه رسیدیم که بهترین زمان برای دیدن طاق‌بستان همین ساعات نزدیک غروب است. زمانی که هوا رو به خنکی می‌رود و نور ملایم عصرگاهی حال و هوای متفاوتی به محوطه می‌دهد. اگر فرصت بیشتری داشتیم، حتماً سری هم به بازار سنتی نزدیک مجموعه می‌زدیم. بازاری که بسیاری از اهالی شهر از فضای آن تعریف می‌کنند. متأسفانه به دلیل تعطیلات، بازار بسته بود. همچنین دوست داشتیم از مسجد شافعی بازدید کنیم. مسجدی متعلق به اهل سنت که به معماری متفاوت و رنگ‌آمیزی چشم‌نوازش شهرت دارد. می‌گویند فضای داخلی آن با ستون‌ها و تزئینات خاصش، حال و هوایی شبیه برخی مساجد استانبول را تداعی می‌کند. اما این بازدید را باید به سفر بعدی موکول می‌کردیم.

بنابراین راهی طاق‌بستان شدیم. جایی که قرار بود آخرین ساعات روز اول سفر را در کنار یکی از باشکوه‌ترین یادگارهای ساسانیان سپری کنیم. مکانی که تاریخ، طبیعت و هنر، قرن‌هاست در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند.

طاق‌بستان، جایی که تاریخ لایه لایه است!

اگر بخواهم تنها یک پیشنهاد به بازدیدکنندگان بدهم، این است که طوری برنامه‌ریزی کنند که هم طاق‌بستان را در روشنایی روز ببینند و هم تا تاریک شدن هوا در مجموعه بمانند. به نظر من بهترین زمان بازدید، حوالی غروب است. زمانی که هم جزئیات سنگ‌نگاره‌ها به‌خوبی دیده می‌شود و هم نورپردازی شبانه کم‌کم جان می‌گیرد.

محل پارک خودرو نیز کمی پیش از ورودی مجموعه قرار دارد و پیدا کردن آن کار دشواری نیست. ابتدا مسیر رو اشتباه در پیش گرفتیم. پس از ورودی به بازارچه، ابتدا از دل مسیری عبور کردیم که حال و هوای دلنشینی داشت. کافه‌ها و سفره‌خانه‌های متعددی در دو سوی مسیر قرار گرفته بودند و بعضی از آن‌ها سکوهایی درست وسط آب داشتند. فضای این قسمت تا حدی مرا به یاد دربند تهران انداخت. با این تفاوت که پس‌زمینه آن را کمی دورتر، یکی از مهم‌ترین یادگارهای ساسانی ایران تشکیل می‌داد.

آب زلال و خنک رودخانه با شدت خوبی جریان داشت و صدای آن در تمام مسیر شنیده می‌شد. همین حضور دائمی آب، طراوت خاصی به فضای مجموعه داده بود. اما الان فهمیدیم که ورودی اصلی جای دیگری است. در واقع ما از سمت پشت طاق­بستان و در امتداد کافه­ ها و بازارچه ­ها در حال حرکت بودیم. بنابراین دوباره برگشتیم و کمی جلوتر، از مسیر صحیح وارد مجموعه شدیم. جایی که متوجه شدیم طاق‌بستان بسیار بزرگ‌تر از چیزی است که در ذهنم تصور کرده بودیم. هزینه بازدید از مجموعه در زمان سفر ما برای هر نفر ۳۰ هزار تومان بود.

 

در میانه محوطه، سراب طاق‌بستان قرار دارد. استخری طبیعی با آبی زلال و متمایل به فیروزه‌ای که انعکاس کوه و درختان در آن منظره زیبایی ایجاد می‌کند. چند اردک نیز در آب شنا می‌کردند و آن‌قدر به حضور مردم عادت کرده بودند که بدون هیچ نگرانی به سمت بازدیدکنندگان می‌آمدند و از دستشان غذا می‌گرفتند. اگر همراه خود خوراکی مناسبی برای پرندگان داشته باشید، احتمالاً دوستان جدیدی پیدا خواهید کرد!

 

هرچه به کوه نزدیک‌تر می‌شدیم، عظمت طاق‌بستان بیشتر خودنمایی می‌کرد. میان ما و سنگ‌نگاره‌ها، جوی آبی جریان داشت که زیبایی منظره را دوچندان می‌کرد. نخستین نقش‌برجسته‌ای که مشاهده کردیم، صحنه تاج‌گذاری اردشیر دوم بود. کمی جلوتر به طاق بزرگ رسیدیم. مشهورترین بخش مجموعه که تاج‌گذاری خسرو پرویز (گرفتن فر پادشاهی از اهورا مزدا و الهه آناهیتا) و سواری آن بر روی اسب (شبدیز) را به تصویر می‌کشد. طاق کوچک نیز به تاج‌گذاری شاپور دوم و شاپور سوم اختصاص دارد و از مهم‌ترین یادگارهای به‌جامانده از دوره ساسانی محسوب می‌شود.

 

در ابتدا چیزی که بیش از همه توجهم را جلب کرد، مسئله‌ای بود که کمتر به آن فکر می‌کنیم. با خودم میگفتم ما معمولاً تاریخ باستان را به رنگ سنگ می‌شناسیم. خاکستری، فرسوده و بی‌رنگ. انگار این آثار از روز نخست همین‌گونه بوده‌اند. اما در کمال تعجب در برخی قسمت‌های کنج طاق‌بستان، هنوز نشانه‌های بسیار محوی از رنگ‌های اصلی دیده می‌شود. شاید در نگاه اول چندان به چشم نیاید، اما همین ردهای کم‌رنگ، کافی است تا ذهن شروع به بازسازی گذشته کند. ناگهان تصور می‌کنی این نقش‌ها روزگاری با رنگ‌های قرمز، آبی، سبز و فیروزه‌ای زنده بوده‌اند. لباس‌های پادشاهان رنگ داشته، تاج‌ها درخشان بوده‌اند و تمام این صحنه‌ها جلوه‌ای بسیار متفاوت از آنچه امروز می‌بینیم داشته‌اند.

در واقع چند لکه رنگ محو برای من، تمام تصور سیاه و سفید از تاریخ باستان را به هم ریخت. شاید فکر میکردیم همین کشف کوچک، یکی از جذاب‌ترین بخش‌های بازدید برای من بود. همچنان در حالی که همسرم مشغول پیدا کردن رد رنگ‌های باقی‌مانده روی سنگ‌نگاره‌ها بود، یکی پرسید یعنی همه این‌ها زمانی واقعاً رنگی بودن؟ و همین سؤال باعث شد چند دقیقه بیشتر به جزئیات نقش‌ها خیره شویم و سعی کنیم شکوه واقعی آن‌ها را در ذهنمان بازسازی کنیم.

اما چند دقیقه بعد، هنگامی که لیدری در خصوص این نقش برجسته‌ها صحبت میکرد، فهمیدیم نه‌تنها رنگ‌ها، بلکه خود نقش‌برجسته این بخش کوچک در دیواره سمت چپ طاق بزرگ، متعلق به ساسانیان نبوده و برای دوره قاجاریه است! اعتراف می‌کنم کمی شوکه شدیم. راستش بعد از مقایسه آن با شاهکارهای ساسانی اطرافش، تا حدی حق را به منتقدانی دادم که معتقدند این دخالت، چندان کمکی به طاق‌بستان نکرده است. شاید به همین دلیل بود که حتی ناصرالدین‌شاه نیز بعدها از نتیجه کار، رضایت نداشت. شاید همین موضوع یکی از جذابیت‌های سفر باشد. اینکه گاهی بخشی از لذت سفر نه در دیدن، بلکه در فهمیدن اشتباهات لحظه‌ای خودمان است.

با این حال، همین اشتباه اولیه برای من یادآور این نکته شد که در بازدید از آثار تاریخی، همیشه همه چیز آن‌طور که در نگاه اول به نظر می‌رسد نیست. راستش این فکر را هنگام دیدن کتیبه داریوش در بیستون هم داشتم. این نوشته‌ها و نقش برجسته ها را پادشاهان برای ثبت روایت خودشان بر سنگ ها و کوه ها حک کرده‌اند. روایت‌هایی که طبیعی است از نگاه و منافع حاکم زمانه شکل گرفته باشند. شاید به همین دلیل، تاریخ فقط آن چیزی نیست که روی سنگ نوشته شده، بلکه آن چیزی است که پژوهشگران با کنار هم گذاشتن شواهد مختلف، تلاش می‌کنند به آن نزدیک و نزدیک تر شوند!

 

اما در هر صورت چیزی که بیش از هر نکته تاریخی مرا تحت تأثیر قرار داد، عظمت نگاره­ های این دو طاق بود. پیش از سفر، تصور می‌کردم نقش‌رستم در مرودشت شیراز از نظر شکوه و تأثیرگذاری بی‌رقیب باشد. اما پس از دیدن طاق‌بستان، دیگر نمی‌توانم با اطمینان چنین حرفی بزنم. این دو مجموعه هرکدام شخصیت و زیبایی خاص خود را دارند و مقایسه آن‌ها چندان ساده نیست!

 

هوا دیگه تاریک شده بود و ما باز هم مدت زیادی مقابل این سنگ‌نگاره‌ها ایستادیم و به جزئیاتشان خیره شدیم. تلاش می‌کردیم داستان هر چهره، هر نماد و هر صحنه را در ذهن بازسازی کنیم. گاهی احساس می‌کردم فاصله میان ما و سازندگان این آثار، بسیار کمتر از آن چیزی است که اعداد و کتاب‌های تاریخ به ما می‌گویند. به همین دلیل بعضی جاها را نمی­شود سریع دید. باید کمی ساکت ماند و اجازه داد تاریخ خودش حرف بزند. بعضی منظره­ ها بیشتر از آنکه نیاز به توضیح داشته باشند، نیاز به تماشای عمیق دارند.

در نزدیکی مجموعه نیز درخت کهنسالی قرار دارد که به درخت رحمت معروف است و بسیاری از گردشگران کنار آن عکس یادگاری می‌گیرند. ما متأسفانه هنگام حضورمان از وجود آن بی‌خبر بودیم و تازه بعد از بازگشت متوجه شدیم که یکی از مشهورترین ساکنان طاق‌بستان را از قلم انداخته‌ایم!

در مسیر بازگشت، غرفه‌های خوراکی، بوفه‌ها و بستنی‌فروشی‌های متعددی در مسیر دیده می‌شد که برای استراحتی کوتاه گزینه‌های مناسبی بودند. هرچند نباید انتظار تجربه‌ای فراموش‌نشدنی از خوراکی‌های آن‌ها داشت. این‌گونه، آخرین ساعات روز اول سفر را در کنار یکی از باشکوه‌ترین یادگارهای ساسانیان سپری کردیم. جایی که تاریخ، طبیعت و هنر، قرن‌هاست در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند!

هزینه­ های روز اول:

هتل 4 ستاره آزادگان (اتاق دو تخته): 9 میلیون و چهارصد هزار تومان

معبد آناهیتا: نفری 20 هزار تومان

مجموعه بیستون: نفری 30 هزار تومان

تکیه معاون الملک: نفری 20 هزار تومان

طاق­بستان: نفری 30 هزار تومان

دنده کباب: عرف پرسی 1 میلیون و پانصد هزار تومان

دمای هوا: حداکثر 29 و حداقل 11 - آفتابی